“Aan de voet van de Amerikaanse wolkenkrabbers ziet het zwart van de bedelaars en daklozen. Dat werd ons verteld over het Westen en dat geloofden we ook echt,” vertelt Edvin (28). “Tegelijkertijd zag ik als kind al dat het in Albanië ook geen paradijs was. Er was maar een paar uur stroom per dag, wat trouwens nog steeds een groot probleem is. Er stonden lange rijen voor winkels waar toch niks te krijgen was. Vanaf 1985 gingen alle levensmiddelen op de bon en verheugde ik me als naief klein jongetje op wat gevarieerder eten. Dat werd natuurlijk een desillusie – één keer per week of veertien dagen vlees, 100 gram boter per gezin per week, dat is geen vetpot. Als ik nu foto’s van toen bekijk valt het me iedere keer weer op hoe mager en bleek de mensen er toen uitzagen.”

Edvin werkt bij een Amerikaanse organisatie die aan de opbouw van Albanië werkt, zijn vrouw Alma (27) is de assistente van onze vriend Tomáš, die als veiligheidswaarnemer actief is voor de VN. Beiden spreken vloeiend Engels, maar waren voor hun trip naar Praag nog nooit eerder in het buitenland geweest. Hoe door en door rot het communistisch systeem was zien ze pas echt nu ze volwassen zijn en dankzij de media een objectievere kijk op het Westen hebben – “In Shkodra waar wij wonen stond het enige atheistisch museum ter wereld, kun je je voorstellen?” roept Edvin verontwaardigd uit.

Ook Alma, die uit een gezin van tien kinderen komt, denkt met gemengde gevoelens terug aan haar jeugd in het socialistische arbeidersparadijs. Na de geboorte van ieder kind moest Alma’s moeder na drie maanden weer fulltime aan het werk. Dat doet me denken aan de Utrechtse arbeidssociologe Trudie Knijn, die ons studenten destijds voorhield dat Nederland een voorbeeld kon nemen aan het Oostblok, “waar de arbeidsparticipatie van vrouwen op een benijdenswaardig hoog niveau ligt”. Dat dit geen vrijwillige keuze, maar eenvoudigweg een plicht was, daar maalde mevrouw Knijn blijkbaar niet om. Alma vertelt er met een lachje bij dat haar moeder toch wel erkenning kreeg van de Albanese staat, die haar de titel “heldin van het socialistische volk” toekende. Maar daar kocht ze verder weinig voor.

Na de wilde periode rond 1997, toen een groot deel van de bevolking van haar spaarcenten werd “beroofd” door pyramidespelen, en men er uit pure woede en onmacht maar wat op los schoot op straat, is het nu weer rustig in het land. “Ik ging toen nooit naar buiten,” herinnert Ama zich, “maar je hoort nu al een paar jaar lang geen schoten meer ’s nachts.” Vooral in Tirana, maar ook daarbuiten, wordt nu, veelal met geld uit het buitenland, hard gewerkt aan de opbouw van het land. Albaniërs die tijdens het communisme naar het buitenland vluchtten dragen daar een flinke steen aan bij. “Maar dat zijn alleen de uiterlijke veranderingen,” zegt Edvin. “De mensen zelf dragen de negatieve gevolgen van zoveel jaren indoctrinatie nog met zich mee.” De corruptie viert bijvoorbeeld hoogtij in Albanië. “Bij de dokter of instanties krijg je niks gedaan zonder smeergeld. De salarissen zijn erg laag en mensen proberen zo wat bij te verdienen. Daarom ga ik liever naar mensen die ik ken als ik iets nodig heb. Maar dan zit je weer met een dilemma: deze dokter is een kennis van mijn familie, dus hoef ik hem niet zoveel smeergeld te geven als een onbekende. Maar als ik hem helemaal niks geef, is hij dan niet beledigd?”

Het zijn dezelfde soort verhalen als van mijn Moldavische vriendin Nadea. Als we het erover hebben dat het BNP van Albanië inmiddels twee keer zo hoog is als dat van Moldavië, verzucht Edvin: “Dan zou ik graag een keer naar Moldavië toe willen. Dat moet ik met eigen ogen zien, een land dat nog armer is dan het onze.” Ondanks alles zijn Alma en Edvin blij dat ze beide perioden hebben meegemaakt. Vergeleken met het communisme en ook met een aantal jaren terug gaat het nu al beter met hun land. Nu die derde periode van echte materiële, maar vooral geestelijke voorspoed nog.